ମକର ସଂକ୍ରାନ୍ତି — ଓଡ଼ିଶାର ସୂର୍ଯ୍ୟ ପର୍ବ
ମକର ସଂକ୍ରାନ୍ତି (Makar Sankranti) ଓଡ଼ିଶାର ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପର୍ବ ଯାହା ପ୍ରତିବର୍ଷ ପୌଷ ମାସରେ (ଜାନୁଆରୀ ୧୪-୧୫) ପାଳିତ ହୁଏ। ଏହା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଦକ୍ଷିଣାୟନରୁ ଉତ୍ତରାୟଣକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତର ଓ ମକର ରାଶିକୁ ପ୍ରବେଶକୁ ସୂଚାଏ।
ମକର ସଂକ୍ରାନ୍ତି କେବେ ପାଳନ ହୁଏ?
ମକର ସଂକ୍ରାନ୍ତି ହେଉଛି ଏକ ସୌର ପର୍ବ ଯାହା ଗ୍ରେଗୋରୀୟ କ୍ୟାଲେଣ୍ଡର ଅନୁସାରେ ପ୍ରତିବର୍ଷ ୧୪ କିମ୍ବା ୧୫ ଜାନୁଆରୀରେ ପଡ଼େ। ଅନ୍ୟ ହିନ୍ଦୁ ପର୍ବମାନଙ୍କ ପରି ଏହା ଚନ୍ଦ୍ର ଏକ ସୌର ପର୍ବ ନୁହେଁ, ତେଣୁ ଏହାର ତାରିଖ ପ୍ରାୟ ସ୍ଥିର ଥାଏ।
| ବର୍ଷ | ମକର ସଂକ୍ରାନ୍ତି ତାରିଖ |
|---|---|
| ୨୦୨୬ | ୧୪ ଜାନୁଆରୀ |
| ୨୦୨୭ | ୧୪ ଜାନୁଆରୀ |
| ୨୦୨୮ | ୧୫ ଜାନୁଆରୀ |
ଏହି ପର୍ବର ମହତ୍ୱ
ମକର ସଂକ୍ରାନ୍ତି ବିଭିନ୍ନ କାରଣରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ:
ଖଗୋଳୀୟ ମହତ୍ୱ
- ✦ଉତ୍ତରାୟଣ ଆରମ୍ଭ — ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଗମନ କରନ୍ତି
- ✦ଦିନ ବୃଦ୍ଧି — ଏହି ଦିନଠାରୁ ଦିନ ବଡ଼ ହେବାକୁ ଲାଗେ
- ✦ଶୀତର ଅନ୍ତ — ତୀବ୍ର ଶୀତ ସରିଯାଏ
ଧାର୍ମିକ ମହତ୍ୱ
- ✦ପୁଣ୍ୟ କାଳ — ଦାନ, ସ୍ନାନ ଓ ପୂଜାର ଶୁଭ ସମୟ
- ✦ଋଷି ଭୀଷ୍ମ — ମହାଭାରତରେ ଭୀଷ୍ମ ଏହି ଦିନ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କଲେ
- ✦ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦିବସ — ଉତ୍ତରାୟଣ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦିନ
କୃଷି ମହତ୍ୱ
- ✦ଫସଲ କାଟିବା — ନୂଆ ଧାନ କାଟି ସାରିଯାଏ
- ✦ନୂଆ ଚାଉଳ — ନବାନ୍ନ ଉତ୍ସବ ଭାବେ ପାଳିତ
- ✦କୃଷକଙ୍କ ପାଇଁ ଆଶୀର୍ବାଦ — ଭଲ ଫସଲ ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା
"ମକର ସଂକ୍ରାନ୍ତି ହେଉଛି ନୂଆ ଆଶା, ନୂଆ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଓ ନୂଆ ଆରମ୍ଭର ପ୍ରତୀକ।"
ଓଡ଼ିଶାରେ ମକର ସଂକ୍ରାନ୍ତି ପାଳନ
ଓଡ଼ିଶାରେ ମକର ସଂକ୍ରାନ୍ତି ବହୁ ଧୁମଧାମରେ ପାଳନ ହୁଏ। ଏହା ବିଶେଷ ଭାବେ "ମକର" ବା "ମକର ମେଳା" ନାମରେ ଜଣାଶୁଣା।
ପ୍ରମୁଖ ରୀତିନୀତି
ସକାଳେ ସ୍ନାନ
- ✦ନଦୀ ସ୍ନାନ — ମହାନଦୀ, ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ଓ ଅନ୍ୟ ନଦୀମାନଙ୍କରେ ସ୍ନାନ
- ✦ସରୋବର ସ୍ନାନ — ଚିଲିକାର ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳମାନଙ୍କରେ ସ୍ନାନ
- ✦ତୀଳ ତେଲ ମାଲିଶ — ଶରୀରରେ ତୀଳ ତେଲ ମାଲିଶ କରି ସ୍ନାନ
ପୂଜା ଓ ଅର୍ଚ୍ଚନା
- ✦ସୂର୍ଯ୍ୟ ପୂଜା — ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବଙ୍କୁ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦାନ
- ✦ଘର ପୂଜା — ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବୀଙ୍କ ପୂଜା
- ✦ତୁଳସୀ ପୂଜା — ତୁଳସୀ ଚେଇଁରେ ଦୀପ ଜଳାଇବା
ଦାନ
- ✦ତୀଳ ଦାନ — ତୀଳ ଯୋଡ଼ା ପଦାର୍ଥ ଦାନ
- ✦ଗୁଡ଼ ଦାନ — ମିଠା ଜିନିଷ ଦାନ
- ✦ବସ୍ତ୍ର ଦାନ — ନୂଆ କପଡ଼ା ଦାନ
- ✦ଗୋ ଦାନ — ଗାଈ ଦାନ (ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟ)
ମକର ସଂକ୍ରାନ୍ତିର ପିଠା ଓ ପକ୍ୱାନ୍ନ
ଓଡ଼ିଶାରେ ମକର ସଂକ୍ରାନ୍ତି ପିଠା ପର୍ବ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ଜଣାଶୁଣା। ଏହି ସମୟରେ ଘରେ ଘରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ପିଠା ତିଆରି ହୁଏ।
ପ୍ରମୁଖ ପିଠା
| ପିଠା ନାମ | ବର୍ଣ୍ଣନା | ମୁଖ୍ୟ ଉପାଦାନ |
|---|---|---|
| ଚକୁଳି ପିଠା | ପତଳା, ଗୋଲାକାର ପିଠା | ଚାଉଳ ମଇଦା, ଗୁଡ଼ |
| ମଣ୍ଡା ପିଠା | ଭାପରେ ରନ୍ଧା ପିଠା | ଚାଉଳ ମଇଦା, ନଡ଼ିଆ, ଗୁଡ଼ |
| କାକରା ପିଠା | ଖରପ, କୁଟୁରା ପିଠା | ଚାଉଳ ମଇଦା, ନଡ଼ିଆ |
| ଏନ୍ଦୁରୀ ପିଠା | ହଳଦୀ ପତ୍ରରେ ଭାପା | ଚାଉଳ, ବିରି ଡ଼ାଲି, ନଡ଼ିଆ |
| ଅରିସା ପିଠା | ମିଠା, ଗାଢ଼ ବାଦାମୀ ରଙ୍ଗ | ଚାଉଳ ମଇଦା, ଗୁଡ଼, ଘିଅ |
| ପୋଡ଼ପିଠା | ପୋଡ଼ା ନଡ଼ିଆ ପୁର | ଚାଉଳ ମଇଦା, ନଡ଼ିଆ, ଗୁଡ଼ |
| ଚିତୌ ପିଠା | ସଫେଦ, ନରମ ପିଠା | ଉସୁନା ଚାଉଳ |
ଅନ୍ୟ ପକ୍ୱାନ୍ନ
- ✦ମକର ଚୌଳା — ନୂଆ ଚାଉଳରୁ ତିଆରି ଭାତ
- ✦ତୀଳ ଲଡ୍ଡୁ — ତୀଳ ଓ ଗୁଡ଼ରେ ତିଆରି ଲଡ୍ଡୁ
- ✦ମୁଗ ଲଡ୍ଡୁ — ମୁଗ ଡ଼ାଲି ଲଡ୍ଡୁ
- ✦ଖିରି — କ୍ଷୀର ଓ ଚାଉଳର ମିଠା
- ✦ଛେନା ଝିଲ୍ଲି — ଛେନା ମିଠା
ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମକର ମେଳା
ଓଡ଼ିଶାର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ମକର ସଂକ୍ରାନ୍ତି ଉପଲକ୍ଷେ ବଡ଼ ବଡ଼ ମେଳା ବସେ।
ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା ମେଳା, କୋଣାର୍କ
ଭାରତର ସବୁଠାରୁ ପ୍ରାଚୀନ ମେଳାଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ।
- ✦ସ୍ଥାନ: କୋଣାର୍କ, ପୁରୀ ଜିଲ୍ଲା
- ✦ଅବଧି: ୭ ଦିନ (ମକର ସପ୍ତମୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ)
- ✦ବିଶେଷତା: ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା ନଦୀରେ ସ୍ନାନ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର ଦର୍ଶନ
- ✦ପର୍ଯ୍ୟଟକ ସଂଖ୍ୟା: ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ
ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା ମେଳା ସମୁଦ୍ର ତଟରେ ଆୟୋଜିତ ହୁଏ ଏବଂ ଭକ୍ତମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ସମୟରେ ସମୁଦ୍ରରେ ସ୍ନାନ କରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି।
ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିର, ପୁରୀ
- ✦ମକର ଧ୍ୱଜ ପରିବର୍ତ୍ତନ — ନୀଳ ମାଧବ ପତାକା ଲାଗିଯାଏ
- ✦ବିଶେଷ ପୂଜା — ଭଗବାନ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କୁ ମକର ଭୋଗ
ଅନ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମେଳା
- ✦ଜାମେଶ୍ୱର ମେଳା — ଜାମେଶ୍ୱର, ଜାଜପୁର
- ✦ମକର ମେଳା — ଭୁବନେଶ୍ୱର, ଲିଙ୍ଗରାଜ ମନ୍ଦିର
- ✦ଚତୁର୍ଦ୍ଧାମୁନି ମେଳା — ଗଞ୍ଜାମ
ଘୁଡ଼ି ଉଡ଼ାଇବା ପରମ୍ପରା
ମକର ସଂକ୍ରାନ୍ତି ଦିନ ଘୁଡ଼ି ଉଡ଼ାଇବା ଏକ ଲୋକପ୍ରିୟ ପରମ୍ପରା। ଓଡ଼ିଶାର ଅନେକ ସ୍ଥାନରେ ଘୁଡ଼ି ପ୍ରତିଯୋଗିତା ଆୟୋଜିତ ହୁଏ।
ଘୁଡ଼ି ଉଡ଼ାଇବାର ମହତ୍ୱ
- ✦ଆନନ୍ଦ ଓ ଉତ୍ସାହ — ପରିବାର ଏକତ୍ର ହୋଇ ଘୁଡ଼ି ଉଡ଼ାନ୍ତି
- ✦ସୂର୍ଯ୍ୟ କିରଣ ଗ୍ରହଣ — ସକାଳର ସୁର୍ଯ୍ୟ କିରଣ ଶରୀର ପାଇଁ ଲାଭଦାୟକ
- ✦ସାମାଜିକ ମିଳନ — ପଡ଼ୋଶୀ ଓ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ସହ ମିଳନ
ଘୁଡ଼ିର ପ୍ରକାର
- ✦ଚିଙ୍ଗୁଡ଼ି ଘୁଡ଼ି — ସାଧାରଣ ହୀରା ଆକୃତି
- ✦ପଙ୍ଖିଆ ଘୁଡ଼ି — ପକ୍ଷୀ ଆକାରର
- ✦ଛତା ଘୁଡ଼ି — ଛତା ଆକାରର
ସାଂସ୍କୃତିକ ମହତ୍ୱ
ମକର ସଂକ୍ରାନ୍ତି ଓଡ଼ିଶାର ସଂସ୍କୃତି ସହ ଗଭୀର ଭାବେ ଜଡ଼ିତ:
ପରିବାରିକ ମିଳନ
- ✦ବିବାହିତ ମହିଳାଙ୍କ ଆଗମନ — ପିତୃଗୃହକୁ ଆସନ୍ତି
- ✦ପିଠା ବିତରଣ — ସମ୍ପର୍କୀୟମାନଙ୍କୁ ପିଠା ଦିଆଯାଏ
- ✦ଆଶୀର୍ବାଦ — ବଡ଼ଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ ନିଆଯାଏ
ଲୋକ ଗୀତ ଓ ନୃତ୍ୟ
ମକର ସଂକ୍ରାନ୍ତି ଉପଲକ୍ଷେ ବିଭିନ୍ନ ଲୋକ ଗୀତ ଗାଇଯାଏ:
"ମକର ଲେଖେ ମକର ସଂକ୍ରାନ୍ତି, ଆଲୁ ପୋଡ଼ି ତିଳ ଗୁଣ୍ଡ ସାନ୍ତି।"
ନବାନ୍ନ ପାଳନ
କୃଷକ ପରିବାରମାନେ ନୂଆ ଫସଲ ପାଇଁ କୃତଜ୍ଞତା ଜ୍ଞାପନ କରନ୍ତି।
ମକର ସଂକ୍ରାନ୍ତି ଦିନର କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ
| ସମୟ | କାର୍ଯ୍ୟ |
|---|---|
| ସକାଳ ୫ ଟା | ତୀଳ ତେଲ ମାଲିଶ ଓ ସ୍ନାନ |
| ସକାଳ ୬ ଟା | ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ସମୟରେ ଅର୍ଘ୍ୟ |
| ସକାଳ ୮ ଟା | ପୂଜା ଓ ହୋମ |
| ସକାଳ ୧୦ ଟା | ଦାନ ଧର୍ମ |
| ଦୁପୁର | ପିଠା ଓ ବିଶେଷ ଭୋଜନ |
| ଅପରାହ୍ନ | ଘୁଡ଼ି ଉଡ଼ାଇବା |
| ସନ୍ଧ୍ୟା | ସାଂସ୍କୃତିକ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ |
ଆଧୁନିକ ପାଳନ
ଆଜିକାଲି ମକର ସଂକ୍ରାନ୍ତି:
- ✦ସାମାଜିକ ମାଧ୍ୟମ — #ମକରସଂକ୍ରାନ୍ତି ଟ୍ରେଣ୍ଡିଂ
- ✦ଅନଲାଇନ ଶୁଭେଚ୍ଛା — ଡ଼ିଜିଟାଲ କାର୍ଡ଼ ପଠାଇବା
- ✦ପ୍ରବାସୀ ଓଡ଼ିଆ — ବିଶ୍ୱର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ପାଳନ
- ✦ପିଠା ମେଳା — ସହରମାନଙ୍କରେ ପିଠା ପ୍ରଦର୍ଶନୀ
ଓଡ଼ିଆ ଶୁଭେଚ୍ଛା
ମକର ସଂକ୍ରାନ୍ତି ଅବସରରେ ଏହି ଶୁଭେଚ୍ଛା ବାଣୀ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ:
- ✦"ମକର ସଂକ୍ରାନ୍ତି ଶୁଭେଚ୍ଛା!"
- ✦"ମକର ମେଳାର ଶୁଭକାମନା!"
- ✦"ନୂଆ ବର୍ଷ, ନୂଆ ଆଶା, ନୂଆ ସଂକଳ୍ପ!"
ସାରାଂଶ
ମକର ସଂକ୍ରାନ୍ତି ହେଉଛି ଓଡ଼ିଶାର ଏକ ସମୃଦ୍ଧ ସାଂସ୍କୃତିକ ପର୍ବ ଯାହା:
- ✦ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କୁ ସମର୍ପିତ
- ✦ନୂଆ ଫସଲର ଉତ୍ସବ
- ✦ପିଠା ଓ ମିଠା ପାକ-ପ୍ରଣାଳୀର ପ୍ରଦର୍ଶିନୀ
- ✦ପରିବାର ଓ ସମାଜର ମିଳନ ଅବସର
ଏହି ପର୍ବ ଓଡ଼ିଶାର ପରମ୍ପରା, ଧର୍ମ ଓ ସଂସ୍କୃତିର ସୁନ୍ଦର ସମନ୍ୱୟ।
ସମ୍ପର୍କିତ: ନୂଆଖାଇ • ରଜ ପର୍ବ • ଓଡ଼ିଆ ସଂସ୍କୃତି